యుగయుగాలుగా అధర్మంపై ధర్మం, చెడుపై మంచి సాధించిన విజయానికి ప్రతీకగా నిలిచే పర్వదినం విజయదశమి. భారతదేశంలో అత్యంత వైభవంగా జరుపుకునే ప్రధాన హిందూ పండుగల్లో దసరాకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఆశ్వయుజ మాసంలో తొమ్మిది రోజుల పాటు దేవీ నవరాత్రులను నిర్వహించి పదో రోజున విజయదశమిని ఘనంగా జరుపుకుంటారు.
దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో భిన్నమైన ఆచారాలు, సంప్రదాయాలతో ఈ పండుగను నిర్వహిస్తారు. అయితే వీటన్నింటి వెనుక ఉన్న ప్రధాన సందేశం ఒక్కటే అధర్మం ఎప్పటికైనా ఓడిపోతుంది ధర్మమే అంతిమంగా విజయం సాధిస్తుంది. విజయదశమి పండుగ వెనుక అనేక పురాణ గాథలు, ఆధ్యాత్మిక విశేషాలు ఉన్నాయి.
దుర్గాదేవి మహిషాసురుడిని సంహరించడం శ్రీరాముడు రావణాసురుడిపై విజయం సాధించడం, పాండవులు అజ్ఞాతవాసం ముగించుకుని ఆయుధాలను తిరిగి స్వీకరించడం వంటి ఘట్టాలు ఈ పర్వదిన ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తాయి.
మహిషాసురుడిపై దుర్గాదేవి విజయం
పురాణాల ప్రకారం, మహిషాసురుడు అనే రాక్షసుడు తన శక్తితో ముల్లోకాలను గడగడలాడించాడు. అతడి ఆగడాలను అరికట్టేందుకు ముక్కోటి దేవతల శక్తుల సమాహారంగా దుర్గాదేవి ఆవిర్భవించింది. సింహవాహనంపై ఆసీనురాలైన అమ్మవారు మహిషాసురుడితో తొమ్మిది రోజుల పాటు భీకరంగా పోరాడి, పదో రోజున అతడిని సంహరించింది. లోకాలకు రాక్షసుడి పీడను తొలగించిన ఆ తల్లిని భక్తులు ‘మహిషాసురమర్దిని’గా కొలుస్తారు. ఈ విజయానికి గుర్తుగానే విజయదశమిని జరుపుకుంటారు.
రావణాసురుడిపై శ్రీరాముడి విజయం
రామాయణం ప్రకారం, లంకాధిపతి రావణాసురుడు సీతాదేవిని అపహరించడంతో శ్రీరాముడు అతడిపై యుద్ధానికి దిగాడు. రావణుడితో జరిగిన యుద్ధంలో శ్రీరాముడు విజయం సాధించి సీతమ్మను తిరిగి తీసుకువచ్చాడు. ఈ విజయాన్ని స్మరించుకుంటూ దసరా పండుగను జరుపుకునే సంప్రదాయం ఉంది. ముఖ్యంగా ఉత్తర భారతదేశంలో విజయదశమి సందర్భంగా రావణుడి దిష్టిబొమ్మలను దహనం చేస్తారు. అహంకారం, దుష్టత్వం, అధర్మం చివరికి నశిస్తాయనే సందేశాన్ని ఈ ఆచారం అందిస్తుంది.
పాండవుల ఆయుధ పూజ జమ్మి చెట్టుకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం
మహాభారత గాథలోనూ విజయదశమికి ప్రత్యేక ప్రస్తావన ఉంది. పాండవులు పన్నెండేళ్ల అరణ్యవాసం, ఏడాది అజ్ఞాతవాసం చేయాల్సి వచ్చింది. అజ్ఞాతవాస సమయంలో తమ ఆయుధాలను విరాటరాజు రాజ్య పరిసరాల్లోని జమ్మి చెట్టుపై దాచిపెట్టారు. అజ్ఞాతవాసం పూర్తయిన తర్వాత ఆ ఆయుధాలను తిరిగి తీసుకుని పూజించిన అర్జునుడు, కౌరవ సైన్యంతో జరిగిన పోరులో విజయం సాధించాడని పురాణ గాథలు చెబుతాయి. ఈ నేపథ్యంలో విజయదశమి రోజున ఆయుధ పూజ చేయడం, జమ్మి చెట్టును పూజించడం విశిష్ట ఆచారాలుగా కొనసాగుతున్నాయి.
దుర్గాదేవి తొమ్మిది రూపాలు నవరాత్రుల ప్రత్యేకత
విజయదశమికి ముందు తొమ్మిది రోజుల పాటు అమ్మవారిని వివిధ రూపాల్లో అలంకరించి పూజిస్తారు. ఈ నవరాత్రుల్లో దుర్గాదేవి శక్తి స్వరూపాన్ని ఆరాధిస్తూ భక్తులు ఉపవాసాలు, ప్రత్యేక పూజలు నిర్వహిస్తారు. తెలుగు రాష్ట్రాల్లో విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రిపై వెలసిన కనకదుర్గమ్మ ఆలయంలో నవరాత్రి ఉత్సవాలు అత్యంత వైభవంగా జరుగుతాయి.
ఒక్కో రోజు అమ్మవారు ఒక్కో అలంకారంలో భక్తులకు దర్శనమిస్తారు. బాలాత్రిపురసుందరి, గాయత్రీదేవి, అన్నపూర్ణాదేవి, లలితా త్రిపురసుందరి, మహాచండీ, సరస్వతీదేవి, దుర్గాదేవి, మహిషాసురమర్దిని, రాజరాజేశ్వరి వంటి రూపాల్లో అమ్మవారిని ఆరాధిస్తారు.
అలంకారాల క్రమం ఆలయ సంప్రదాయాన్ని బట్టి మారవచ్చు. మూలా నక్షత్రం రోజున అమ్మవారిని సరస్వతీదేవిగా అలంకరించడం విశేషం. విద్యకు అధిదేవత అయిన సరస్వతీదేవిని ఆరాధిస్తూ చిన్నారులకు అక్షరాభ్యాసాలు చేయిస్తారు. పిల్లల విద్యాభ్యాసం విజయవంతం కావాలని తల్లిదండ్రులు ప్రార్థిస్తారు.