తెలంగాణ 12 ఏళ్ల ప్రస్థానాన్ని ఒక్క వాక్యంలో చెప్పాలంటే.. అది పునాదులు నిర్మించుకున్న కాలం. ఇకపై ఆ పునాదుల ఆధారంగా సంపదను, విలువను సృష్టించే దిశగా రాష్ట్రం అడుగులు వేయాలి. నీటి వనరులు సంపదగా, వ్యవసాయం పారిశ్రామిక వృద్ధికి ఆధారంగా, ఖనిజ సంపద విలువైన ఉత్పత్తులుగా మారాలి. విద్య యువతలో నైపుణ్యాలను పెంపొందించాలి. ఆ నైపుణ్యాలు ఉపాధిని సృష్టించి, కుటుంబాల ఆదాయాన్ని పెంచాలి. రహదారులు మార్కెట్ల విస్తరణకు దోహదపడాలి. జిల్లాలు ప్రాంతీయ ఆర్థిక కేంద్రాలుగా ఎదగాలి.
అప్పుడే తెలంగాణ అభివృద్ధి బడ్జెట్‌ గణాంకాలకే పరిమితం కాకుండా ప్రజల జీవితాల్లో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. రైతుల ఆదాయం పెరగడం, యువతకు ఉపాధి అవకాశాలు లభించడం, పరిశ్రమలు విస్తరించడం, పట్టణాల్లో ఆర్థిక కార్యకలాపాలు ఊపందుకోవడం, గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ బలోపేతం కావడం ద్వారా అభివృద్ధి ఫలాలు ప్రజలకు చేరుతాయి.
2014లో ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఆవిర్భవించిన తెలంగాణ.. పన్నెండేళ్లలో అనేక రంగాల్లో కీలక మార్పులను చూసింది. మౌలిక సదుపాయాలు, సాగునీరు, విద్యుత్, పరిశ్రమలు, పట్టణీకరణ, సంక్షేమ పథకాలు, రహదారుల అభివృద్ధి వంటి అంశాలు రాష్ట్ర ఆర్థిక ముఖచిత్రాన్ని మార్చడంలో కీలక పాత్ర పోషించాయి. అయితే ఈ ప్రస్థానం కేవలం ప్రభుత్వాల మార్పులకే పరిమితం కాలేదు. రాష్ట్ర అభివృద్ధి దిశను, ఆర్థిక ప్రాధాన్యాలను ప్రభావితం చేసిన అనేక పరిణామాలకు ఈ పన్నెండేళ్లు వేదికగా నిలిచాయి.
అయితే అభివృద్ధిని అంచనా వేయడానికి కొత్తగా నిర్మించిన ప్రాజెక్టులు, కల్పించిన మౌలిక సదుపాయాల లెక్కలు మాత్రమే సరిపోవు. వాటి ద్వారా ప్రజల ఆదాయం ఎంత పెరిగింది? స్థానికంగా ఎన్ని ఉపాధి అవకాశాలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి? ప్రాంతాల మధ్య ఆర్థిక అసమానతలు ఎంతవరకు తగ్గాయి? అనే అంశాలను కూడా పరిశీలించాలి.
ఈ నేపథ్యంలో తెలంగాణ ప్రస్థానాన్ని సమగ్రంగా విశ్లేషించే డెవలప్‌మెంట్ ఆడిట్ ముందుంచే కీలక ప్రశ్న ఒక్కటే.. రాష్ట్రం తన సహజ వనరులు, మౌలిక సదుపాయాలు, మానవ వనరులను ఎంతవరకు వాస్తవ ఆర్థిక శక్తిగా మార్చుకోగలిగింది? ప్రజల జీవన ప్రమాణాలు, ఉపాధి అవకాశాలు, ఆదాయ వృద్ధిలో ఆ అభివృద్ధి ఎంతటి మార్పును తీసుకొచ్చింది? అన్నదే తెలంగాణ ప్రగతిని కొలిచే అసలైన కొలమానం
నాలుగు ప్రాంతాలు.. ఒకే లక్ష్యం
ఉత్తర తెలంగాణకు గోదావరి జలాలు, వ్యవసాయం, బొగ్గు, విద్యుత్, ఖనిజ సంపద ప్రధాన బలాలు. దక్షిణ తెలంగాణలో ఒకప్పుడు కరువు, వలసలకు మారుపేరుగా నిలిచిన పాలమూరు ప్రాంతం.. ఇప్పుడు సాగునీటి వసతులు, వ్యవసాయ అభివృద్ధి, హైదరాబాద్‌కు సమీపంలో ఉండటాన్ని కొత్త అవకాశాలుగా మలుచుకునే దిశగా అడుగులు వేస్తోంది. తూర్పు తెలంగాణకు వ్యవసాయం, అటవీ సంపద, బొగ్గు, ఖనిజ వనరులతో పాటు ఆంధ్రప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒడిశా రాష్ట్రాల మార్కెట్లకు చేరువగా ఉండటం వ్యూహాత్మక ప్రయోజనంగా ఉంది. ఇక మధ్య తెలంగాణలోని హైదరాబాద్‌ ప్రాంతం రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రధాన చోదకశక్తిగా కొనసాగుతోంది. ఐటీ, ఫార్మా, సేవారంగం, పెట్టుబడులు, అధిక విలువ కలిగిన పరిశ్రమలు రాష్ట్ర ఆర్థిక వృద్ధికి దోహదపడుతున్నాయి.
ఈ నాలుగు ప్రాంతాలకు వనరులు, అవకాశాలు వేర్వేరుగా ఉన్నప్పటికీ.. వాటి అభివృద్ధి లక్ష్యం మాత్రం ఒక్కటే కావాలి. అదే.. అందుబాటులో ఉన్న వనరులను ఆర్థిక విలువగా మార్చడం.
తెలంగాణలో సాగునీటి ప్రాజెక్టులు వ్యవసాయ రంగానికి కొత్త అవకాశాలను కల్పించాయి. అయితే నీటిని పొలాలకు చేర్చడంతోనే అభివృద్ధి ప్రక్రియ పూర్తికాదు. సాగునీటి ద్వారా పంటల ఉత్పత్తి పెరగాలి. పండించిన పంటలకు స్థానికంగానే ప్రాసెసింగ్ సదుపాయాలు ఏర్పడాలి. వాటి ఆధారంగా పరిశ్రమలు అభివృద్ధి చెందాలి. ఉత్పత్తులకు విస్తృత మార్కెట్లు అందుబాటులోకి రావాలి. ఈ మొత్తం ప్రక్రియ ద్వారా రైతుల ఆదాయం పెరిగి, స్థానికంగా ఉపాధి అవకాశాలు విస్తరించాలి. అప్పుడే సాగునీటి ప్రాజెక్టులపై పెట్టిన పెట్టుబడులకు పూర్తి స్థాయి ఆర్థిక ప్రతిఫలం లభిస్తుంది.
అదేవిధంగా బొగ్గు తవ్వకాలు జరగడం లేదా ఖనిజాలను వెలికితీయడం మాత్రమే పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి కొలమానం కాదు. వాటి చుట్టూ పరికరాల తయారీ, పారిశ్రామిక సేవలు, సాంకేతిక నైపుణ్యాలు, అనుబంధ పరిశ్రమలు అభివృద్ధి చెందాలి. ముడి ఖనిజాలను ఇతర ప్రాంతాలకు తరలించి అక్కడే విలువ జోడించే పరిస్థితికి బదులుగా, సాధ్యమైనంత వరకు తెలంగాణలోనే వాటిని ప్రాసెస్ చేసి తుది ఉత్పత్తులుగా మార్చాలి.
వనరుల వినియోగం నుంచి విలువ సృష్టి వరకు.. ఉత్పత్తి నుంచి ఉపాధి, ఆదాయం వరకు అభివృద్ధి గొలుసును బలోపేతం చేయగలిగితేనే తెలంగాణలోని నాలుగు ప్రాంతాలూ తమ ఆర్థిక సామర్థ్యాన్ని పూర్తిస్థాయిలో వినియోగించుకోగలవు. అప్పుడే ప్రాంతీయ అభివృద్ధి సమతుల్యంగా సాగడంతో పాటు రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ మరింత బలపడుతుంది.