తెలుగు రాష్ట్రాల మధ్య జల వివాదాలు.. ఎప్పటికి పరిష్కారం? సమస్యలకు మార్గం ఏంటి?

తెలుగు రాష్ట్రాలైన ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ మధ్య జల వివాదాలు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. కృష్ణా, గోదావరి జలాల పంపిణీతో పాటు వివిధ ప్రాజెక్టుల నిర్వహణ విషయంలో ఇరు రాష్ట్రాల మధ్య తరచూ విభేదాలు తలెత్తుతున్నాయి. పరస్పర ఆరోపణలు, ప్రాజెక్టుల వద్ద ఉద్రిక్త పరిస్థితులు గతంలో పలుమార్లు చోటుచేసుకున్నాయి.

ఈ సమస్యల పరిష్కారం కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం ఎప్పటికప్పుడు సమావేశాలు నిర్వహిస్తున్నప్పటికీ, ఇప్పటివరకు ఆశించిన స్థాయిలో శాశ్వత పరిష్కారం లభించలేదు. దీంతో రెండు రాష్ట్రాల మధ్య జల వివాదాలు మళ్లీ మళ్లీ తెరపైకి వస్తున్నాయి.

అసలు ఈ జల వివాదాలకు ఎప్పుడు ముగింపు లభిస్తుంది? ఇరు రాష్ట్రాలు పరస్పర సహకారంతో ఎలా ముందుకు సాగాలి? నీటి పంపిణీ, ప్రాజెక్టుల నిర్వహణ విషయంలో ఎలాంటి నిర్ణయాలు తీసుకుంటే సమస్యలకు శాశ్వత పరిష్కారం లభిస్తుంది? అనే కీలక అంశాలను ఇప్పుడు పరిశీలిద్దాం.

తెలుగు రాష్ట్రాల మధ్య జల వివాదాలు.. అన్నదాతల ప్రయోజనాలపై ప్రభావం!

ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ మధ్య కొనసాగుతున్న పరస్పర ఆరోపణలు, ప్రాజెక్టుల వద్ద నెలకొంటున్న ఉద్రిక్త పరిస్థితులు రైతుల ప్రయోజనాలపై ప్రభావం చూపుతున్నాయి. రాజకీయ విభేదాలను పక్కనపెట్టి, శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో జల వివాదాలకు పరిష్కారం కనుగొనాల్సిన అవసరం ఉన్నప్పటికీ పరిస్థితుల్లో పెద్దగా మార్పు కనిపించడం లేదు.

తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాలు విడిపోయి దాదాపు పుష్కర కాలం గడిచింది. ఆస్తులు, ఉద్యోగుల విభజన వంటి అంశాల్లో ఎన్నో ముందడుగులు పడినప్పటికీ, నదీ జలాల పంపిణీ విషయంలో మాత్రం ఇప్పటికీ సమస్యలు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.

కృష్ణా, గోదావరి నదులు రెండు రాష్ట్రాలకు కీలకమైన జీవనాధారాలు. వ్యవసాయం, తాగునీరు, పారిశ్రామిక అవసరాలకు ఈ నదుల జలాలే ప్రధాన ఆధారం. అయినప్పటికీ శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్ జలాశయాల వద్ద నీటి వినియోగం, విడుదల విషయంలో తరచూ వివాదాలు తలెత్తుతున్నాయి.

కొన్నిసార్లు ప్రాజెక్టుల వద్ద బారికేడ్లు ఏర్పాటు చేయడం, భారీగా పోలీసులను మోహరించడం, ఇరు రాష్ట్రాలు పరస్పరం ఫిర్యాదులు చేసుకోవడం వంటి పరిణామాలు చోటుచేసుకుంటున్నాయి. ఈ పరిస్థితులు తెలుగు రాష్ట్రాల మధ్య సోదరభావం, సమాఖ్య స్ఫూర్తిపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో రాజకీయాలకు అతీతంగా ఇరు రాష్ట్రాలు చర్చల ద్వారా సమస్యలను పరిష్కరించుకోవాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది.

ఉమ్మడి ప్రాజెక్టులే వివాదాలకు కేంద్రబిందువులు!

ఒకప్పుడు ఉమ్మడి తెలుగు రాష్ట్రాల అభివృద్ధికి ప్రతీకలుగా నిలిచిన శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్ ప్రాజెక్టులు ఇప్పుడు ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ మధ్య జల వివాదాలకు ప్రధాన కేంద్రాలుగా మారాయి. ఈ రెండు ప్రాజెక్టుల నుంచి నీటి వినియోగం, విద్యుదుత్పత్తి, కాలువలకు నీటి విడుదల వంటి అంశాలపై ఇరు రాష్ట్రాల మధ్య తరచూ విభేదాలు తలెత్తుతున్నాయి.

శ్రీశైలం ఎడమగట్టు విద్యుత్ కేంద్రం ద్వారా తెలంగాణ విద్యుదుత్పత్తి పేరుతో దిగువకు నీటిని విడుదల చేస్తోందని ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆరోపిస్తోంది. దీనివల్ల పోతిరెడ్డిపాడు హెడ్ రెగ్యులేటర్ ద్వారా రాయలసీమ ప్రాంతానికి నీటిని తరలించడంలో ఇబ్బందులు ఎదురవుతున్నాయని వాదిస్తోంది.

మరోవైపు, ఎలాంటి అనుమతులు లేకుండానే ఆంధ్రప్రదేశ్ బేసిన్ ఆవల ప్రాంతాలకు అదనపు నీటిని తరలిస్తోందని తెలంగాణ అభ్యంతరం వ్యక్తం చేస్తోంది. శ్రీశైలం జలాశయంలో నీటిమట్టం తగ్గితే కల్వకుర్తి, ఎస్ఎల్బీసీ ప్రాజెక్టుల ద్వారా సాగు, తాగునీటి అవసరాలకు నీరు అందించడం కష్టమవుతుందని ఆందోళన చెందుతోంది.

ఇక నాగార్జునసాగర్ ప్రాజెక్టు విషయంలోనూ వివాదాలు కొనసాగుతున్నాయి. కుడి, ఎడమ కాలువలకు నీటి విడుదల, వాటాల కేటాయింపు అంశాలపై ఇరు రాష్ట్రాల జలవనరుల శాఖల మధ్య తరచూ విభేదాలు చోటుచేసుకుంటున్నాయి.

గతంలో అర్ధరాత్రి వేళ ప్రాజెక్టు గేట్ల వద్దకు ఇరు రాష్ట్రాల బలగాలు చేరుకున్న ఘటనలు తీవ్ర ఉద్రిక్తతలకు దారితీశాయి. ఈ పరిణామాలు రెండు రాష్ట్రాల ప్రజల్లో ఆందోళన కలిగించాయి. మరోవైపు ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అమల్లోకి వచ్చిన తాత్కాలిక 66:34 నిష్పత్తి నీటి పంపిణీ విధానాన్ని అంగీకరించబోమని తెలంగాణ స్పష్టం చేస్తోంది. దీంతో కృష్ణా జలాల వాటాల పంపిణీ వివాదం మరింత సంక్లిష్టంగా మారుతోంది.

తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ మధ్య కొనసాగుతున్న ఎస్ఎల్‌బీసీ జల వివాదంలో శ్రీశైలం ఎడమగట్టు కాలువ సొరంగం (SLBC Tunnel) నిర్మాణం అత్యంత కీలకమైన అంశంగా మారింది. ఆసియాలోనే అత్యంత పొడవైన సాగునీటి సొరంగ మార్గాల్లో ఒకటిగా భావించే ఈ ప్రాజెక్టును సుమారు 43.93 కిలోమీటర్ల పొడవుతో నిర్మిస్తున్నారు. ఇందుకోసం రెండు టన్నెల్ బోరింగ్ మెషీన్ల (TBM) సహాయంతో నల్లమల అడవుల కింద తవ్వకాలు చేపట్టారు.

2005-06లో ప్రారంభమైన ఈ ప్రాజెక్టు పనులు దాదాపు రెండు దశాబ్దాలు గడిచినా ఇంకా పూర్తికాలేదు. భూగర్భంలో ఊహించని విధంగా ఎదురవుతున్న కఠినమైన రాతి పొరలు, నీటి ఊటలు, ఫాల్ట్ జోన్లు వంటి భౌగోళిక సమస్యలు నిర్మాణ పనులకు ఆటంకంగా మారాయి. వీటికి తోడు టన్నెల్ బోరింగ్ మెషీన్లలో సాంకేతిక సమస్యలు తలెత్తడం కూడా పనుల పురోగతిపై ప్రభావం చూపుతోంది.

ఇక కాంట్రాక్టు సంస్థలతో వివాదాలు, నిర్మాణ వ్యయాల పెరుగుదల, ధరల సవరణ అంశాలు, నిధుల కొరత వంటి కారణాలు కూడా ప్రాజెక్టు ఆలస్యానికి దోహదపడ్డాయి. ప్రస్తుతం సుమారు 9 నుంచి 10 కిలోమీటర్ల మేర సొరంగం తవ్వకం పనులు ఇంకా మిగిలి ఉన్నట్లు అంచనా.

ఈ సొరంగ మార్గం పూర్తయితే నల్లగొండ జిల్లాకు కృష్ణా జలాలను నేరుగా తరలించే అవకాశం ఉంటుంది. ముఖ్యంగా పంపుల అవసరం లేకుండా, విద్యుత్ ఖర్చు లేకుండా గురుత్వాకర్షణ శక్తి (Gravity) ఆధారంగా నీటిని తరలించవచ్చనేది ఈ ప్రాజెక్టు ప్రధాన ప్రత్యేకత.

దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న ఎస్ఎల్‌బీసీ ప్రాజెక్టు సమస్యలకు పరిష్కారం లభించాలంటే ప్రధానంగా రెండు అంశాలపై దృష్టి పెట్టాల్సి ఉంటుంది.

  1. సొరంగ నిర్మాణ పనుల పూర్తి: తెలంగాణ ప్రభుత్వం అవసరమైన నిధులను కేటాయించి, సాంకేతిక సమస్యలను పరిష్కరిస్తూ మిగిలిన సొరంగ నిర్మాణ పనులను వేగవంతం చేయాలి.
  2. నీటి విడుదలపై స్పష్టమైన నిబంధనలు: కృష్ణా నదీ యాజమాన్య బోర్డు (KRMB) పర్యవేక్షణలో శ్రీశైలం జలాశయం నుంచి నీటి విడుదలకు సంబంధించి ఇరు రాష్ట్రాలకు ఆమోదయోగ్యమైన స్పష్టమైన నిర్వహణ నిబంధనలు (Operating Rule Curve) రూపొందించాలి.

ఈ రెండు అంశాలపై సమన్వయంతో ముందుకు వెళితే ఎస్ఎల్‌బీసీ సొరంగ నిర్మాణం పూర్తయ్యే మార్గం సుగమమవుతుంది. తద్వారా నల్లగొండ ప్రాంత రైతులకు, ప్రజలకు ప్రాజెక్టు ద్వారా ఆశించిన ప్రయోజనాలు అందే అవకాశం ఉంటుంది.