ఈ మొక్కను కేవలం సాధారణ కలుపు మొక్కగా భావించకండి. ఆయుర్వేదంలో దీనికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. పలు సంప్రదాయ వైద్య విధానాల్లో దీనిని వివిధ అవసరాల కోసం ఉపయోగించినట్లు ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. అందుకే దీనిని ప్రకృతిలో లభించే ఔషధ మొక్కల్లో ఒకటిగా పరిగణిస్తారు.
అపమార్గం మొక్కకు సంబంధించిన ప్రస్తావనలు పురాణాల్లోనూ కనిపిస్తాయి. పురాణ కథనం ప్రకారం.. ఇంద్రుడు నముచి అనే రాక్షసుడిని సంహరించినప్పుడు, అతని తల ఇంద్రుడిని వెంటాడుతూ వచ్చింది. ఈ కథతో అపమార్గం మొక్కకు సంబంధించిన విశేష ప్రస్తావన ఏర్పడిందని చెబుతారు.
ఉత్తరేణి (Achyranthes aspera)ను సంప్రదాయ ఆయుర్వేదంలో వివిధ రకాలుగా ఉపయోగించినట్లు ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. మన చుట్టూ సాధారణంగా కనిపించే ఈ మొక్కకు జానపద వైద్యం, సంప్రదాయ చికిత్సా విధానాల్లో ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. వినాయక చవితి పూజలోనూ ఉత్తరేణి ఆకులను ఉపయోగించే ఆచారం ఉంది. అయితే, పురాణ కథనాలు, సంప్రదాయ నమ్మకాలు వైద్యపరంగా నిరూపితమైన ప్రయోజనాలుగా భావించకూడదు.
పాము, తేలు వంటి విషపూరిత జంతువులు కరిచినప్పుడు ఉత్తరేణి ఆకులను నూరి గాయంపై పూయడం వంటి సంప్రదాయ పద్ధతులు కొన్ని ప్రాంతాల్లో కనిపిస్తాయి. అయితే విషజంతువుల కాటు విషయంలో ఇలాంటి ఇంటి చిట్కాలపై ఆధారపడకుండా వెంటనే వైద్య సహాయం తీసుకోవాలి. ఉత్తరేణి ఆకులతో తయారుచేసిన కషాయం కిడ్నీలను “శుభ్రం చేస్తుంది” లేదా కిడ్నీ సమస్యలను నయం చేస్తుందని నిర్ధారించే ఆధారాలు లేవు.
ఉత్తరేణి ఆకులు, వేర్లు, విత్తనాలను చర్మ సంబంధిత సమస్యలు, జీర్ణ సమస్యల కోసం సంప్రదాయ వైద్యంలో ఉపయోగించినట్లు పేర్కొంటారు. అయితే గజ్జి, సోరియాసిస్, తామర వంటి సమస్యలకు ఇది ఖచ్చితమైన చికిత్స అని చెప్పడానికి తగిన ఆధారాలు లేవు. చర్మంపై ఏదైనా మొక్క రసం లేదా లేపనం ఉపయోగించే ముందు నిపుణుల సలహా తీసుకోవడం మంచిది.
పిచ్చికుక్క కాటు తర్వాత ఉత్తరేణి విత్తనాల చూర్ణం వాడటం వల్ల రేబిస్‌ (హైడ్రోఫోబియా) నుంచి రక్షణ లభిస్తుందని చెప్పడం శాస్త్రీయంగా నిరూపితం కాలేదు. కుక్క లేదా ఇతర జంతువుల కాటు తర్వాత రేబిస్‌ నివారణకు తక్షణ వైద్య చికిత్స, అవసరమైన టీకాలు అత్యంత కీలకం. అలాగే ఆకులను కాల్చి వచ్చే పొగను పీల్చడం దగ్గు, ఉబ్బసం వంటి సమస్యలకు చికిత్స కాదు; పొగ శ్వాసకోశాన్ని మరింత ఇబ్బంది పెట్టే అవకాశం ఉంది.
ఉత్తరేణి కొమ్మలు లేదా వేర్లను ఉపయోగించి దంతాలను శుభ్రం చేసుకునే పద్ధతులు సంప్రదాయంగా కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఉన్నాయి. అయితే పంటి నొప్పి, పిప్పిపన్ను, చిగుళ్ల సమస్యలను ఇవి నయం చేస్తాయని నిర్ధారిత ఆధారాలు లేవు. నోటి ఆరోగ్యానికి ఫ్లోరైడ్‌ ఉన్న టూత్‌పేస్ట్‌తో రోజుకు రెండుసార్లు బ్రష్ చేయడం, అవసరమైతే దంత వైద్యుడిని సంప్రదించడం మంచిది.
ఉత్తరేణికి సంప్రదాయ వైద్యంలో ఉపయోగాలున్నప్పటికీ, ప్రతి ఆరోగ్య సమస్యకు ఇది పరిష్కారం అని భావించడం సరికాదు. ముఖ్యంగా విషజంతువుల కాటు, రేబిస్‌ ప్రమాదం, కిడ్నీ లేదా శ్వాస సంబంధిత సమస్యలు వంటి పరిస్థితుల్లో ఇంటి చిట్కాలతో చికిత్స ఆలస్యం చేయకుండా వైద్యులను సంప్రదించాలి.